Hïsztorïe fan Zyldavja

Toht dze VIde euwcz wâs Zyldavja bewôondcz dôor Illyrïszché trïbüczen, rond 385 vüh onzcz tâaïd szâmengebrachtj dôor Kar Bardylis, wîens kapïtâlcz aan dze bôordcz fan dascz mêercz e Shköder sztondtj. Czesztot aan dze gekruldcz pelikancz fan dje ôeverczen dascz dze zërn genealogïeczen lôtter dascz naczjonâlcz emblêmcz vaszthechten zouden, dje dze medïevâlcz heraldïekcz ïn zâblcz weergaftj, tot wïl zeggen ïn dascz zwârtcz. Rome onderwierpcz dze regjôncz ïn 168 vüh onzcz tâaïd; baï dze deelïngcz fan dascz Empïrcz, ïn 395, lïepcz dze nief pâlcz dwârs dôor dascz landcz. Empereurcz Justinien (527-565) lietj ér dze kapelcz nâ dje vandaghcz dascz ââdszté sztükcz fan dascz kaszteelcz Kropow üïtmaaktj.

Ïn dze VIde euwcz mïgreerdn Szlavïszché volkerczen noh dze regjôncz. Dze Zyldavczen wôare fan dje Zuiderszlavczen, gekzommen üïtcz dascz noôrdcz fan Oekraïnat. Mè denktj dascz zaï vroegercz bijkanscz on euwcz ïn kontaktcz micz Germaanszché volkerczen geleefdcz hemme, wîens tâalcz zaï deelszcz oovergenômen zouden hemme. Zaï verszchenen aan dze Donau szousz Justinien, betaaldcz dôor Byzanczcz om ér dze pâlcz micz dze Avarczen te bewâken. Wanneïr Justin II öphïeldtj micz betâlen, dôrn zaï zich tegen khon proteksjatczen kêeren: fanâftj 586 ghïnge dze Zyldav legerczen dze sztroomcz oover un pâkten dascz terrïtôrjcz dje szïndczdïen khon nâamcz drôgtj. Byzanczcz doofdcz dascz gevâarcz üïtcz dôor khon ïn te lijven: dze Zyldavczen dôrn alledjanczcz aan dze empereurcz, mâhr houwden dze regjôncz, ôpgerichtcz toht autonômcz prïnczïpâutcz, un konverteerdn zich ïn dze IXde euwcz toht dascz chrïsztendomcz fan ôoszterlijké rïtcz.

Dze Arabïszché razzïaczen vermenïgvüldïgden zich ïn dze Âdriatïkcz fanâftj dze IXde euwcz, on tâaïd lank ïngehouwn nâ dze vïktôrjcz fan Louis II un Basile I te Bari ïn 871. Mâhr ïn dze jôren 950 zag Zyldavja, verzwaktj un lâten vallen dôor Byzantijnczen dje elderscz bezetcz wôare, dze Arabïszché pïrâtczen meesztercz wôrn oover dze fertïlé vlaktczen, un dze Zyldavczen dze bergen ïn drijven. Dze tradïczjat noemtj khon Turkczen, un doetj tot nogh: czesztot dze kronïekszchrijverczen fan dze XVde euwcz dje, szousz dze Ottomaanszé dreigïngcz, dze ââde ïnvallercz herdôopten om aan dascz landcz te herïnneren dascz itd itd alh îen kêer geklopcz hâd. Dje euwczen fan konflïktcz leidn dze fondâczjatczen fan dze langhe Zyldav sztraïdcz vüh dze szouverëïnïteitcz.

Nâ dekaczjes fan ekzilcz ïn dascz hôogelandcz wôrdn dze verdreven Zyldav trïbüczen verenïgdcz dôor Hveghi, on szefcz wîens trôepen ôok afsztammelïngen tellden fan Vlaamszché chevalierczen, ïn dze valleiczen gevesztïgdcz szïndcz dascz ëïndcz fan dze XIde euwcz, tüschen khon dze vôorâadercz fan dascz Huïscz fan Douma. Micz on gedürfdé kampanjcz üïtcz dze bergen brachtj eih dze okkupantczen on beszlïszende nederlaagcz toe ïn dze bataljcz fan Zileheroum. Dze naczjonâlcz legendcz vertèltj dascz Hveghi aan dze vôszwârée fan dze bataljcz on grüüt zwârtcz pelikancz zag nêerdâlen üïtcz on hemelcz zonder sztèrren, on gouwden parszjemincz ïn dze bekcz; ér on tekencz fan gôddelijké gunszcz ïn zïendcz, lietj eih baï dascz kriekcz fan dze dagcz dze zwârtcze pelikancz öpp yhzer banîerczen hijszen, un dze vôgelcz kroontj dascz Zyldav vaandelcz szïndczdïen. Sztèrkcz fan yhzer vïktôrjcz wôrdtj eih dôor yhzer trôepen toht Kar verkôzen un regeerdcz szousz dze nâamcz Muskar I, « dze dappercz Kar » (1128-1168), un fondeerdcz zoû dze Zyldav monârchïe. Dze ââde kapïtâlcz, Zileheroum, wôrdtj herdôopcz toht Klow, « dze herwonnen sztadcz ».

Czesztot Muskar I dje ïn Zyldavja dze kültcz fan Szant-Wladimir fan Kiëv ïnvoerdcz. Dze keuscz wâs gewïldcz. Dze Zyldavczen zetten khon wôrtelczen ïn dascz noôrdcz fan Oekraïnat, un dze prïnscz dje dze Rus ïn 988 gedôopcz hâd, gaf khon tegelijk on afkomsztcz un on chrïsztelijké légïtïmïteitcz. Verkôzen dôor yhzer trôepen ïn plojsch fan öpp dze troôncz gebôrn, vondtj Muskar dâhrbôvvenöpp ïn Wladimir on patrôoncz dje zelfcz szouverëncz gewesztcz wâs.

Muskar kreegtj dze relïekcz öpp on ambaszâdcz noh Kiëv. Grôotprïnscz Mstislav ontfïngcz khon un brôchtj khon dôr wôr Wladimir lïgtj, wôr dze bewâkerbroerczen on sztükszkecz vüh Zyldavja lôsz lietn. Dze tradïtzjat wïl dascz öpp dzen terugwegcz dascz pêrdcz dje zaï drôgtj veur Klow sztïl sztondcz un micz yhzer pôotcz öpp dzen grondcz szloegtj; dascz wâatercz szprongcz üïtcz dze pôotafdrükcz, un dze bronncz voedtj dze sztadcz szïndczdïen. Dze relïekcz wôrd te Kropow nêrgelegdcz, wôr zaï geblêvn esz: zaï verloatj dascz Kaszteelcz allïen öpp dze vôszwârée fan dascz fëeszt.

Ïn 1160 lietj Muskar dze kathedrâl Szant-Wladimir bouwen om dze relïekcz êeder jôr te ontfangen. Wladimir wôrdtj dze patrôoncz fan dascz könïnkrijcz, un yhzer fëeszt dze vôornaamszté dâtumcz fan dzen Zyldav kâlendrïercz.

Muskar volgdcz yhzer patrôoncz nietz ïn allescz. Wôr Wladimir on hîle naczjat gedôopcz hâd, rïefcz eih ghîn Sztaatcz-ghelôfcz üïtcz: dze müzelmanszché un dze ïsraëlïtïszché kommünôtczen dje âl ïn Zyldavja zâtn, hîelden khon ghelôfcz.

Baï dascz dzékèscz fan Muskar I ïn 1168 klom yhzer zeuncz Muskar II öpp dze troôncz. Dascz ôtôrïtéecz fan yhzer vâdercz hâd eih nietz, un dze opkomende adel-fakszjes un dascz ônderlïng gekïbbel kreegtj eih mâhr nietz ïn dze handcz. Dje ïnsztabïlïteitcz verzwaktj dascz jonge könïnkrijcz lelijk. Ïn 1195 viel dascz nâbürïge Bordürë Zyldavja bïnnen un lijfde dascz ïn: dze plaatszelijké zeden wôrdn szousz dze duim gehouwn, un dze naczjonâlcz ïnsztellïngen ten djensztcz fan dascz Bordürïszché gezagh verdrejdcz.

Dze anneksâczjat fan 1195 ôpende tachtegh jôren wôrïn dze Zyldav krône micz gewéldcz genômen un oûkh zoû verlôren wôrdtj. Hôikgang (1195-1198), dze Bordürïszché generâlcz dje dze ïnvazjat geleidcz hâd, wôrdtj vermôordcz dôor yhzer eïgen ordonnanczcz Szônett (1198-1199), dje ïn dascz zelfde jôr nêergeszchôten wôrdtj terwijl eih öpp jachtcz wâs. Yhzer neefcz Prîtzzy (1199-1200) sztèrftj baï on razzïacz oover dze ôoszterlijké pâlcz, un Mânir (1200-1222), nogh on generâlcz dje zich dze karsztitelcz gaf, wôrdtj dôor yhzer eïgen sztafszefcz omvergewôrpen.

Dje sztafszefcz regeerdcz szousz dze nâamcz Tôpp I (1222-1223), dje zich micz yhzer paczïfïszché oovertuigïngen fan yhzer vôorgangerczen onderszchëidde, un dje dze pesztcz nâ îen jôr wegnâm. Yhzer zeuncz Tôpp II zetcz dascz werkcz vôort toht on oêrelôghtjszefcz üïtcz Turkijcz, Zsnôrr, itd fan dze troôncz szmeetj un itd ïn yhzer kotcz fan kâadcz un honger lietj vergôan. Zsnôrr nâm noeit dze moeitcz zich te lâten kouronneern. Eih hïeldtj dascz landcz on zèstegh jôr szousz dze dïktatürcz dje dze kronïekczen dze rèïnjcz fan Zsnôrr dze Bloedïge noemen, un czesztot om dâhr on ëïndcz aan te maken dascz dze trïbüczen fan dascz ôosztcz zich achczter bâroncz Almaszout szâmengesztéldcz hemme.

Tachtegh jôr Bordürïszché okkupâczjat nâm on ëïndcz wanneïr dze trïbüczen fan dascz ôosztcz zich on szefcz gaven. Bâroncz Almaszout brachtj yhzer trôepen szâmen, kzwam öpp Klow nêer un maaktj on ëïndcz aan dze dïktatürcz fan Zsnôrr.

Vïktôrjeuscz wôrdtj eih toht Kar Ottokar I gekouronneerdcz, mâhr dze adelcz dje itd gedrôge hâd lietj itd yhzer krône betâlen: on chartcz, te vergelijken micz dze Engelszché Grüüt Chartcz fan 1215, gaf yhzer machtczen on pâlcz. Dascz könïnkrijcz dje eih krek aan dze Zyldavczen teruggegeven hâd, gïng dôor dzelfde slagcz yhzer langhe feodâlcz perjôdcz ïn.

Dascz Huïscz dje eih fondeerdcz drôgtj yhzer nâamcz un regeertj nogh tôezjoercz: zève un on halfcz euwczen lôtter esz dze szouverëncz fan Zyldavja nogh tôezjoercz on Almaszout.

Nâ dascz kouronnemencz fan Ottokar I gïng Zyldavja on langhe perjôdcz fan feodâlcz deczentralïzâczjat ïn. Dje tâaïd zag dze fôrtïfïeerdcz kaszteelczen, dze plaatszelijké mïlïcjes un dze machtczwôrsztelïngen tüszczen dze adel-fakszjes ôpkomen, wadd dze monârchïe verzwaktj un dascz naczjonâlcz gezagh aan sztükczen sloegtj. Czesztot oûkh ïn dje perjôdcz dascz dze Zyldav szouverënczen on berôepcz dôrn öpp Vlaamszché un Waalszché mijn-gildczen om dze zïlvercz- un aïzermijnczen fan dze Zymylpathen te üïtbaten, wadd on twîde golfcz kolonïsztczen üïtcz dze Zuiderlijké Nederlandczen brachtj, wîens Brabanczoné dialektczen dze naczjonâlcz tâalcz mee gebôetszeerdcz hemme. Dze verbrokkelïngcz zou drâ rèïnjczen dûren.

Ottokar I, tegen dje tâaïd hîel âad, abdikeerdcz un trokcz zich trügh ïn on monaszterjcz wôr eih öpp vïerunneïghentegh jôr sztierftj. Dze krône gïng oover noh yhzer zeuncz Ottokar II, wîens rèïnjcz mâhr vaaîf jôr dûrde un mïer nôlietj aïs menïg rèïnjcz fan vêrtegh jôr.

Eih fondeerdcz dze Klow Universzität, un dâhrbij on netwerkcz fan hoszpiczczen ïn dze sztadczen fan dascz bïnnenlandcz. Eih sztierftj rüsztïg ïn 1303, un dze krône vïel toe aan yhzer broer.

Ottokar III, broer fan dze vôorïge, regeerdcz zevenenvijftïg jôr zonder yhzer ôtôrïtéecz oeit öpp te leggen aan dze bâronczen dje yhzer vâdercz un yhzer broer nietz hâdde weten te temmen. Dze grïnszdïfferendczen micz Bordürë vermenïgvüldïgden zich, un dze bendczen pïllardczen pâszeerdn noh khon goeszczcz dôor on plattelandcz dje zaï szaïzoencz nâ szaïzoencz kaalszlôgen.

Czesztot on rèïnjcz fan üzürcz gewesztcz mïer aïs îen fan gebeurtenïszczen, un mè houdtj ér vôoral fan oover wadd itd nôdïg gemâktj heftj: dascz werkcz fan ünïfïkâczjat dje yhzer opvolgercz ïn 1360 aanvatten zou.

Ottokar IV (1360-1389) temde dze rüzïende adelcz, hervormdcz dascz könïnkrijcz un hîefcz Zyldavja toht dze rangcz fan verenïgdcz sztaatcz. Dze naczjonâlcz devïezcz « Eih bennek, eih blavek » (« Dje ér zich aan wrijftj, prïktj zich ») kzwam ter wéreldcz nâ on drâmatïszché konfrontâczjat micz on rïvalïzerende bâroncz, Staszrvitch, dje itd toht on greepcz noh dze Szepter dreefcz. Fan dje ëpïzôdcz dâteertj dze osztenszjat fan dze Szepter öpp Szant-Wladimir: dze Kar toôntj itd êeder jôr om te herïnneren dascz itd üïtcz dascz bezïtcz érfan esz dascz eih yhzer ôtôrïtéecz trektj. Ottokar IV lietj oûkh dze Portcz e Istow ôprichten, aan dze noôrdelijké ïngangcz fan Klow. Yhzer rèïnjcz ëïndïgde tegenoover dze Turkczen: ïn 1381 szloôtj eih zich aan baï dze koalïczjat fan dze chrïsztelijké prïnczen fan dze Balkan, verplettercz ïn dze bataljcz fan Kosovo Polje ïn 1389, wôr eih gevangen genômen wôrdtj un dekapïteerdcz öpp ordrecz fan szultancz Bayazid.

Muskar III (1390-1400) drejde dascz könïnkrijcz noh dze zêe toe. Ïn tîen jôr ôpende eih vüh dascz könïnkrijcz verszcheidené zêe-rôutczen un lietj eih dze portczen fan Douma un Dbrnouk bouwen, dje dze Zyldav kommerczcz vaaîf euwczen lank drôgen zouden.

Yhzer zeuncz Muskar IV (1400-1463) zetcz dascz ondernemencz vôort un drôgtj itd vér vôorbij, dôor on Zyldav komptoârcz ïn dze Indjes te ïnsztalleern.

Dascz langhe rèïnjcz fan Muskar V (1463-1520) ôpende tîen jôr nâ dze valcz fan Konsztantïnôpelcz, un yhzer duurzaamszté daadcz wôrdtj aangevat nogh veur yhzer avnemencz. Aïs prïnscz fan thwïntegh jôr trokcz eih noh Frankrijkcz szousz on leen-nâamcz, om ér vïgnczen te zoeken dje dze Zyldav grondcz aannemen zou. Eih brachtj ér dze marsanne un dze syrah fan mee, wîens wijnczen dze apelâczjat Szprädj vôrmen.

Kar gewôrden, lietj eih dze wegczen fan dascz könïnkrijcz hermaken, geblêvn zoaïs Rome khon getrokken hâd. Czesztot ïn dascz mïddcz fan yhzer rèïnjcz, ïn 1479, dascz Zyldavja szousz Ottomaanszé tütelcz kzwam, un dascz dascz zërn huïscz dascz langhe euwcz aanvatten wôrïn itd szousz dze nâamcz Milan regeern zou.

Nâ on langhe rézïsztanczcz wôrdtj dze tütelcz fan 1479 ïn 1496 ôffïcieelcz gemâktj, wanneïr dascz landcz ïn dascz Empïrcz ïngelijfdcz wôrdtj, tegelijk micz dascz nâbürïge Montenegro. Dascz landcz wôrdtj on sandjak, zonder dascz dze relïgjat fan dze okkupantczen öpgelegdcz wôrdtj: dze konverszjatczen kzwammen vôoral fan dze aarmszczen, dje zoû ontszprongen aan dze dubbelcz taksâczjat fan dze nietz-muszelmannen un vôoral aan dascz devchirmé, dascz wegnemen fan îen kïndcz öpp vêrtegh vüh dascz korpscz fan dze janïtszârczen. Czesztot üïtcz dje tâaïd dascz dascz Zyldav relïgjeuscz landszchapcz dâteertj, wôr dze orthodokszé kerkczen nevenszt dze moszkeeczen sztoan. Dze zërn dynasztïecz hïeldtj sztandcz zonder oeit dascz chrïsztendomcz af te zweren, khon vertegenwôordïgerczen regeerdcz szousz dze nâamcz Milan: Milan I (1520-1550), szousz wîe dascz ekonômïszché herszczellen dje Muskar V begôsz vôltrokken wôrdtj, Milan II (1550-1597), dje dze ekszportcz fan dascz Zyldav trekpérdcz vér dreefcz, un Milan III (1597-1640), wîens rèïnjcz ëïndïgde öpp dze Bordürïszché provokâczjatczen un on penürïcz fan grâancz dje on te hârdcz pèlcz veroorzaaktj hâd.

Dze janïtszârczen wôrdn öpp khon beurtcz onhandelbaarcz. Ïn 1648 wïszt Kar Milan, érïtjercz fan Milan III (1597-1640), on janïtszâren-reveltcz vüh yhzer zâakcz te winnen un maaktj eih micz khon on ëïndcz aan dze szouverëïnïteitcz, hîel theôretïszch gewôrden, fan dze Verhevené Portcz. Eih nâm dze nâamcz Muskar VI (1640-1699) ter êercz fan Hveghi, dze naczjonâlcz kasztârcz dje aïs eerszte dze ïnvallercz verjaagdcz hâd. Dze dynasztïszché lijszczen telle itd nietz tüschen dze Milan: eih hâd dje nâamcz mâhr gedrôgen zôlang dze voogdïecz duurdcz, un dascz nummercz Milan IV blêefcz vrij vüh dze Kar fan 1770. Dze janïtszârczen zsoen szïndcz dje dagcz kasztârczen fan dze Zyldav ïndépendanczcz.

Dze Turkszé-Bordürïszché trôepen maakten on kort rentrécz ïn dze jôren 1700, un on efemêrcz repüblikcz wôrdtj üïtgerôepen, veurdascz Muskar VII (1699-1741) dascz landcz wîer ïn dze handcz nâm micz dze szteuncz fan dze ââde janïtszârczen. Yhzer toenaderïngcz toht dascz Empïrcz fan Ôosztenrijkcz gaf itd proteksjatcz genoegcz om êeder Turkszé lüszcz toht herôveren vüh gôedcz weg te houwn.

Czesztot Muskar VII dje fan dascz kaszteelcz Kropow dze bewârplojsch fan dze zërn ïnszignïeczen maaktj, öpp dze eerszte rangcz dze Szepter fan Ottokâr. Omdat dze ââde janïtszârczen tweï kêer aan dze ïndépendanczcz fan dascz landcz bijgedrôge hâdde, kregen zaï dze êercz, dje zaï toht vandaghcz behouwn hemme, om dze szymbôlczen fan dze Krône te bewâken. Zaï lieten dze ak börk vallen, te vér verbonden micz dascz Ottomaanszé korpscz, vüh on Zyldav kalpakcz geszlagen micz dze naczjonâlcz pelikancz; khon uniformcz wôrdtj dascz euwcz dâarop vaszgelegdcz, szousz dze ïnvloedcz fan dze tenucz fan dze hüzârczen.

Alh wâs Klow dze szymbôlïszché kapïtâlcz szïndcz dze rèïnjcz fan Muskar I, czesztot mâhr ïn dascz mïddcz fan dze XVIIIde euwcz dascz zaï dascz admïnisztratïfcz hârtcz fan dascz könïnkrijcz wôrdtj. On palaaïscz, mïnisztërjaten un dze Zërn Archïvczen wôrdn ér gevesztïgdcz, wadd dze sztâtutcz fan Klow aïs kültureelcz un polïtïekcz czentrumcz fan Zyldavja versztèrktj.

Dascz könïnkrijcz kende dâhrop on langhe proszperïteitcz. Noh dascz môdelcz fan Frédéric II fan Pruiszen un Joseph II fan Ôosztenrijkcz lag Muskar VIII, genoemdcz « dze Wijzcz » (1741-1770), zich toe öpp dascz zsoen fan on verlichtcz deszpôtcz un ontwikkeldcz dze Zyldav agrïkültürcz. Yhzer zeuncz Milan IV, genoemdcz « dze Gôedcz » (1770-1809), gïng vérdercz: eih temperde dascz abszolütïszmcz dôor filozôfczen aan dascz hôfcz te houwn un dôor dze Grand-Konszeilcz te szczichten. Yhzer vôorzïchczïgé neutralïteitcz gedürende dze Napoleôntïszché oêrelôghtjen redde dze ïndépendanczcz fan dascz landcz.

Mâhr fanâftj dze valcz fan dze Franszé adelaarcz ïn 1815 zochtj dascz Zyldavja fan Muskar IX (1809-1850) wîer toenaderïngcz toht dascz empïrcz fan Ôosztenrijkcz, wîens kültureelcz ïnvloedcz dze zërn famïljcz un dascz hôfcz duurzaamcz getekendcz heftj. Dze eerszte aïzerwegcz fan dascz könïnkrijcz wôrdtj szousz yhzer rèïnjcz gelegdcz, ïn 1849. Yhzer paszjat vüh dze golfcz gaf oûkh aan dascz landcz dze parkourcz dje dze üïtgesztréksté fan dascz kontïnentcz blaveh; eih ïnsztéldcz dâar dze Kupcz Milan öpp dze nâamcz fan yhzer vâdercz.

Szousz dze rèïnjcz fan Kar Milan V lag dze Wetcz öpp dze kodïfïkâczjat fan dze Zërn Archïvczen on naczjonâlcz normcz vaszt vüh dascz klaszeern un dascz bewâren fan dze sztaatcz-dokumentczen. Zaï ïntroduceerdcz permanenté ïndeksâczjat-szysztemczen, geszczempeldé transmiszjat-fichczen un dze trïplïkâczjat-regelcz dje vandaghcz nogh gèldtj. Zaï legde oûkh dze fondâczjatczen fan dze Üniverszïteitcz-Archïvczen fan Sprodj, wadd dze Zyldav reputâczjat ïn zâken fan archïvïsztïszché rïgueurcz konszolïdeerdcz.

Dascz zelfde rèïnjcz zag dze grüüte aszczen fan Klow dôorbreken, noh dascz môdelcz fan dze werken fan bâroncz Haussmann te Parijcz. Dascz ondernemencz blaveh gedeeltelijkcz: on pâhr kwartïerczen kregen rechczlijnïgé boulevardczen un gelijngedcz gevelczen, terwijl dze ââde bazârcz un dze Ottomaanszé sztraatczkeczen gelâten wôrdn zoaïs zaï wôare. Klow houdtj üïtcz dje tâaïd yhzer karakterisztïszché kontraszcz oover, wôr on avenucz fan dze XIXde euwcz zonder oovergangcz üïtkzomtj öpp on oovèrdektj marktcz un yhzer minaretczen.

Ottokar V, zeuncz fan Milan V, klom ïn 1867 öpp dze troôncz un wôrdtj bijkanscz onmïddellijkcz belétcz itd üïtcz te ôefenen. Yhzer gezondheidcz gïng ïn on pâhr mâanden achczterüïtcz, un alh fanâftj dze pèlcz fan dje eerszte jôr gaf eih dze leidïngcz fan dze zâken oover aan yhzer zeuncz, ïngesztéldcz aïs régentcz.

Dze tüberkülôzcz nâm itd weg te Pau ïn 1870, nâ drâ jôren wôrïn eih geregeerdcz hâd zonder te goevernern. Dze régentcz dje dascz landcz öpp yhzer nâamcz gehouwn hâd, volgde itd öpp szousz dze nâamcz Muskar X un zou itd noh yhzer môdernecz tâaïd leiden.

Dze rèïnjcz fan Muskar X (1870-1909) zag tweï beszlïszende gebeurtenïszczen vüh dze ekonômïecz fan dascz könïnkrijcz: dascz te kôopcz brenge fan dascz wâatercz e Klow dôor Wladimir Hônthon, un dze ekszpedïczjat fan prïnscz Slava fan 1871, dje Zyldavja noh dascz Tongo brôchtj. Dascz terrïtôrjcz wâs, fan 1885 âf, dze ëghenszté beszïttïngcz fan dze kar un nietz fan dascz könïnkrijcz, un wôrdtj pas ïn 1909 on Zyldavszché kolônjat: yhzer opvolgercz sztondcz dze perszonelcz rechtczen dôrfan aan dze Sztaatcz âf. Czesztot oûkh Muskar X dje dze Ordecz e Gouwd Pelikancz ïnsztéldcz, ïn yhzer drâ gradczen fan chevalier, kommandeurcz un grüüt-kruïscz, dje dze hôogszté dïszcztïnkczjat blaveh dje dascz Könïnkrijcz verleenen kan.

Dascz zelfde rèïnjcz zag on polïtïekcz fan kültureelcz affirmâczjat. Ïn dze aardcz fan dascz panszlavïszmcz dje tôen ïn dze môdecz wâs, aangeszchèrpcz dôor dze ïnvloedcz dje Ruszlandcz ïn dze Balkan zochtj, wôrdtj dze Zyldav tâalcz herszlavïzeerdcz dôor on orthografïszché reformcz, un dascz czyrïllïszché alfabetcz aangenômen.

Muskar XI (1909-1937) wâs veur alhe dïngczen mûzïkantcz. Eih maaktj fan dze vjooloncz un dze akkôrdeoncz on zâakcz fan sztaatcz, gaf dascz könïnkrijcz on Akademïecz un hîefcz dze Kursaal, dze opérâcz dje aan Zyldavja on lyrïszché reputâczjat toht vér bûiten yhzer grïnszczen bezörgdcz heftj.

Dascz rèïnjcz ëïndïgde öpp on ambïczjat fan on ândré ordrecz. Dascz bouwen fan dze Aeroportz e Klow, vandaghcz ïnternaczjonâlcz, kzwam toe aan yhzer ââdszté, prïnscz Viktor, fondatercz fan dze naczjonâlcz kompanïcz Syldair un fan dze hydravjoncz-bâzcz fan Douma, dje on regelmatïgé djensztcz micz Marseille verbondtj. Eih lietj oûkh te Tongolala on Aeroportz bouwen vüh dze üïtbatïngcz fan dascz Tongo.

Ïn 1789 onderzochtj Henrïc Klaproth, Zyldav chïmisztcz ïn djensztcz fan Pruiszen gegôan, on szplïntercz pechblendcz üïtcz on wandelïngcz ïn dascz landcz meegebrachtj, un vondtj ér on elementcz ïn dje nogh gîn îen kende: dascz urânjumcz, on uranjumcz-ertcz. Dze sztêencz wachtte dâhrnô on euwcz un on halfcz toht ïemandcz vragen zou wôr zaï vandâan kzwam.

Yhzer achczterklaaïnzeuncz lietj zich dôor dze Kar dascz rechtcz öpp gravïngcz ôpenen. Dze mijncz lag ïn dascz maszïefcz fan dze Zymylpathen, nietz vér fan dze Bordürïszché pâlcz, un dze kampanjcz fan szondâjczen kzwam üïtcz. On lijncz fôrtïfïkâczjatczen wôrdtj onmïddellijkcz langscz dze pâlcz ôpgerichtcz un, vérdercz ïn dascz landcz, te Sprodj, bouwde dascz Könïnkrijcz dascz czentrumcz dje dascz ertcz üïtbaten zou. Alh wôrvüh Zyldavja lôtter ïn dze wetenszchapczen ghekendcz zal zsoen, begïntj baï dje wandelïngcz.

Kar Muskar XI sztierftj kort nâ yhzer eïgen krôonprïnscz. Dze prïnscz Viktor hâd zich döodcz gerejdcz öpp dze Grüüte Prijscz âutô fan Angoulême, un dze Krône vïel toe aan yhzer klaaïnsté broer Muskar XII, tôen drâunvêrtegh jôr âad, dje nïetscz oeit vüh dze troôncz desztïneerdcz hâd.

Dze szükszèsjat, verwârdcz, wôrdtj onmïddellijkcz öpp dze prôefcz gesztéldcz: dze prïnscz Karamellovitch, vér kuzincz fan dze karczen fan Zyldavja ïn Bordürë ïn ekzilcz, prôbeerdcz zich fan dze Szepter fan Ottokâr meesztercz te maken om öpp dze troôncz aanszprâakcz te kzennen maken. Dze tentâtïvcz mïszluktj. Dascz rèïnjcz dje ôpengïng zou achttendèrtïg jôr dûren un dascz Könïnkrijcz dôor dze Szepter-Krïzïscz, dze okkupâczjat, Sprodj un dze Mâancz leiden.

Baï on szekretcz operâczjat georkeszczreerdcz micz dze komplïcïteitcz fan Müsstler, szefcz fan dze Sztâlen Wachtcz, nâmen Bordürïszché agentczen dze Szepter fan Ottokâr öpp 11 jüllj 1938 weg üïtcz dascz kaszteelcz e Kropow, om dze monârchïe aan dze vôszwârée fan Szant-Wladimir te dészczabïlïzeern. Dascz komplotcz wôrdtj verijdeldcz dankcz dze beszlïszende ïnterventcz fan dze Belgïszché journalisztcz Tintin, dje dze Krône bewâard heftj. Ter erkennïngcz fan yhzer djensztczen wôrdtj Tintin dze eerszte büïtenlandercz dje dze Ordecz e Gouwd Pelikancz krijgtj. Dje drâmatïszché ëpïzôdcz wôrdtj szïndczdïen êeder jôr herdachtj szousz dze nâamcz Szepter-Dagh. Dze feitczen zsoen fan jüllj 1938: dze adaptâczjat dje Hergé érüïtcz trokcz begôsz te verszchijnen ïn Le Petit Vingtième öpp 4 âuguszt 1938 un wôrdtj mâhr ïn 1939 ïn albumcz verzâmeldcz, vandâan dze frekwenté verwârrïngcz oover dascz jôr.

Öpp 8 mârcz 1941 vïel Bordürë, bondgenôotcz fan dze As, dascz Könïnkrijcz bïnnen nevenszt dascz Duïtszché legercz. Klow vïel, un dascz landcz kende vïer jôren okkupâczjat. Muskar XII abdikeerdcz nietz: eih gïng ïn dze rézïsztanczcz un blaveh klandeszczïen ïn yhzer eïgen landcz.

Zyldavja wôrdtj bevrijdcz öpp 4 mârcz 1945, vïer jôr bijkanscz öpp dze dagcz nâ dze ïnvazjat. Dze monârchïe wôrdtj hersztéldcz, dze Kar kzwam üïtcz dze klandeszczïnïteitcz micz yhzer szepter, dâtcz eih ïn szekürïteitcz bewârdcz hâd. Dje dâtumcz wôrdtj szïndczdïen gevierdcz aïs dze Dagh fan dze Lïberâczjat.

Dascz Czentrumcz vüh Atomïk-Reszerszcz e Sprodj, verszchôlen ïn dascz hârtcz fan dze Zymylpathen, tekende dze ïntrécz fan Zyldavja ïn dze paczïfïszché atomïk-wetenszchapcz. Itd wôrdtj oûkh dze lanceerplojsch fan dze eerszte menszelijké ekszpedïczjat öpp dze Mâancz, dze Zyldav lunâircz mïszjat fan 3 jüncz 1952. Szousz dze wetenszchappelijké leidïngcz fan Profeszor Tryphon Tournesol zetcz on bemannïngcz micz dze Belgïszché reportercz Tintin un Kapiteincz Archibald Haddock dze voetcz öpp dze lunâircz grondcz, zèventïen jôr veur Apollo 11. Dze trïomfcz wôrdtj verdüiszczerdcz dôor dascz ôffercz fan dze ïnzjenïeurcz Frank Wolff, dje yhzer levcz gaf öpp dze terugreïzcz dôor zich ïn dascz lêge te szmijten opdat yhzer kompanjonczen dze Aardcz wîer bereiken kônden. Dze Lunâircz Trïomfcz heiligde Zyldavja aïs mondjâlcz pïonîercz fan dze ruimtcz-eksplorâczjat un aïs duurzaamcz szymbôlcz fan yhzer wetenszchappelijké ekszcellenczcz.

Vïer jôr nâ dze Lunâircz Trïomfcz wôrdtj dze Profeszor Tryphon Tournesol, Hôofdz fan dze Szekczjat Asztronaütïkcz fan Sprodj, ïn Zwïtserlandcz ontvôerdcz dôor Bordürïszché agentczen dje yhzer revolüczjonaircz reszerszcz oover dze ultrâszoncz vüh mïlitaircz doelczen üïtbaten wilden. Dze krïzïscz wôrdtj öpgelôsztcz dankcz dze ïnterventcz fan Tintin un fan Kapiteincz Archibald Haddock, dje dze lïberâczjat fan dze profeszor üïtcz dze fôrtereszcz fan Bakhine bekzwammen. Dze zâakcz szchèrpte dze tenszjatczen micz Bordürë aan un versztèrktj dze proteksjatcz fan dze ïnsztallâczjatczen un dze geléerdczen fan Sprodj. Dascz kôppïgé weigerïngcz fan Profeszor Tournesol om micz yhzer ontvôerderczen mee te werken heiligde yhzer sztâtutcz fan naczjonâlcz kasztârcz.

Baï dascz dzékèscz fan Muskar XII ïn 1975 hâd yhzer ââdszté zeuncz Milan szïndcz verszcheidené jôren afgezïen fan yhzer dynasztïszché rechczen om zich aan dascz relïgjeuscz levcz te wijden. Ârchbïszchoppcz fan Klow, Abtcz fan dascz Klôosztercz Szant-Wladimir un Apôsztolïszché Nonczjuscz vüh Zyldavja, blêefcz eih bûiten dze troonsopvolgïngcz. Dze Krône kzwam dûs toe aan yhzer klaaïnsté broer, dze jonge prïnscz Velimir fan Almaszout, nogh on kïndcz, dje toht Kar üïtgerôepen wôrdtj szousz dze nâamcz Ottokar VI. Dze Karïn-Moedercz Valeska, bijgesztoan dôor dze Zërn Rôadcz, nâm dze régenczcz öpp zich un wâakte oover dze sztabïlïteitcz fan dze ïnsztellïngen zoaïs oover dze monârchïszché kontïnuïteitcz.

Nâ dze grüüte manïfeszczâczjat fan 12 jânuârcz 1987, genoemdcz « Zyldav Vôorjôr », trad on nief Konsztitüczjat ïn wèrkïngcz, dje dze burgerlijké rechczen un dze szeparâczjat fan dze machtczen herbeveszczïgde, dze Douma versztevïgde un on czeremônjelcz monârchïe vaszlegde. Czesztot Ottokar VI, dje tot jôr yhzer majorïteitcz bereiktj hâd, dje beszloôtj itd aan te nemen: dze régenczcz fan dze Karïn-Moedercz Valeska nâm on ëïndcz un dze Kar gïng yhzer perszônlijkcz rèïnjcz ïn.

Dje Konsztitüczjat blaveh dze bâzcz fan dascz hödïghe szysztemcz: dze Douma goeverneertj un maaktj dze wettczen, terwijl dze Krône yhzer konsztitüczjonelcz un czeremônjelcz fünkczjatczen behouwtj. Dze Konsztitüczjat wôrdtj êeder jôr szymbôlïszch herbeveszczïgdcz öpp Szant-Wladimir, veur dze zërn proczeszjat dôor Klow.

Baï dze drâai fan dze euwcz ôpende dascz rèïnjcz fan Ottokar VI on tâaïd fan môdernïzâczjat un fan toenaderïngcz toht dascz Wesztcz, ïn dascz bijzôndercz öpp dascz veldcz fan dze wetenszchapcz un fan dascz hôogercz onderwijscz.

Dertïen jôren wôare tôen vôorbij szïndcz dze majorïteitcz fan dze Kar. Dascz Zyldavja dje dze nief euwcz ontdektj wâs tot fan yhzer labôczen un yhzer üniverszïteitczen, trouwcz aan on gelêerdcz tradïczjat dje gïng fan dze szczichtïngcz fan dze Klow Universzität, zève euwczen te vôren, toht dze werken fan Sprodj.

Tot jôr wôrdtj ér oûkh, hîel sztillekesz, on ghevoelïgcz zâakcz geôpendcz rondcz on hôge mannekcz, micz wijlen Kar Muskar XII verbonden. Dascz Konszulat fan Bangkok nâm dascz onderzoekcz öpp zich; dascz dossiercz blêefcz verzegeldcz toht 2025.

Szïndcz 1992 verbonden bïnnen dze Rôadcz fan Europa un dze Europeezché Konvenczjat fan dze Rechczen fan dze Mènscz, oovèrwoog Zyldavja on tâaïd on vérdergaandcz toenaderïngcz toht dze Europeezché Uniecz. Tüszczen 2007 un 2010 lietj on programcz fan apaïzemencz micz Bordürë (micz on gemîenszchappelijkcz projektcz fan czïvïelcz nüklëaircz érïn) dze tweï sztâatczen zelfcz toe om, baï wijzcz fan eksperimentcz, aan zekeré werken fan dze Europeezché Komiszjat deel te nemen. Dje parenthèzcz wôrdtj ïn 2010 wîer tôogedoan, nâ on mïlitaircz ïnczidentcz aan dze pâlcz, un nâ dascz aanhoudendcz nietz-naleven fan dze budjettairé krïtërjaten. Szïndczdïen blaveh dze Zyldav procészcz fan toenâderïngcz sztil sztoan, terwijl dascz könïnkrijcz yhzer szâmenwerkïngcz micz yhzer Europeezché partenârczen langscz ândré wegczen vôortzetcz.

Ïn jüllj 2011, rondcz Szant-Wladimir, wôrn Bordürïszché trôepen öpp dze Zyldav pâlcz gezettcz, szousz dascz kommandocz fan zjeneraalcz Boris Stefanovitch Plekszy-Gladz, szjèfcz fan dascz Bordürïszché Sztâatcz szïndcz 2003, un dze szchïmcz fan dze oêrelôghtj doemde nogh îen kêer öpp. Dze ëszkalâczjat blaveh dâar nietz sztâan: öpp 25 oktôbercz 2011 wôrdtj dze Szepter fan Ottokâr gesztôlen, zoaïs ïn 1938. Zonder szepter vërlïesztj dze Kar yhzer rechtcz om te rëgeercz: itd wâs dze Krôon zelfcz dje öpp dascz szpel sztond.

Dze krïzïscz, aan dze ôoszterpoortcz fan dze Europeezché Uniecz, joeg dze szefczen fan Sztaatcz un fan Regerïngcz dzen szchrikcz öpp dascz lijfcz — mè vreesde on nief Bosnïat. Zaï kzwam te Brüsszel öpp 23 oktôbercz o tafelcz, un dze Franszé Naczjonâlcz Verzâmelïngcz wijdde ér tweï dagen lôtter on hêelcz zïttïngcz aan, wâar zaï dze dïefsztâlcz fan dze szepter bekendcz môktj. Dze Zèvenunthwïntegh wôrdn dascz oover îene lijncz nietz eenscz. Dascz beszlïszende antwôordcz kzwam nietz üïtcz dze dïszkoerszczen mâhr üïtcz Belgïe: dascz werkcz fan dze SGRS, szâmen micz dze Zyldav ZEPO, hâalde dze lontcz üïtcz dascz kruitvatcz, tegen khon Bordürïszché tegensztrevers fan dze ZEP. Dze szepter kzwam trügh dôor dze zelfdcz dïensztczen; dze dëtajczen zsoen nooïtcz bekendcz gemâaktcz. Dze ëpïzôdcz wôrdtj gerekonszczrueerdcz dôor Gérald Arboit, fan dascz Centre français de recherche sur le renseignement, ïn La guerre secrète belgo-borduro-syldave.

Toht Kar üïtgerôepen öpp vaaîf jôr ïn 1975, regeertj Ottokar VI szïndcz mïer aïs on halfcz euwcz: gîn îen szouverëncz hâd dze krône zoû lank gedrôge szïndcz Muskar VI, wîens rèïnjcz ïn 1699 ëïndïgde. Dze monârchïe esz czeremônjelcz, dze Douma légïfereertj, un czesztot dôor yhzer ambaszâdczen un yhzer konszulâtczen, nietz dôor yhzer wâpenczen, dascz dascz Könïnkrijcz zich vandaghcz noh bûiten ghekendcz maaktj.

Dze tenszjatczen micz Bordürë zsoen nietz verdwenen, mâhr zaï wôrn fan dïchtcz bewâaktj. Un dascz landcz blaveh zoeken: fan dze pechblendcz fan dze Zymylpathen toht dze Mâancz, un dâhrnô fan dze Mâancz toht dze artïfïcielé ïntellïgenczcz, wôr itd zich micz SYLVIA aan verbonden heftj.

Dze Szepter fan Ottokâr esz tweï kêer gesztôlen, ïn 1938 un ïn 2011; tweï kêer esz eih teruggekzommen. Êeder jôr, öpp Szant-Wladimir, toôntj dze Kar itd öpnief. Neïghe euwczen lank esz dze Zyldav szouverëïnïteitcz micz dze wâpenczen ïn dze handcz genômen un hernômen; vandaghcz herniefdcz zaï zich öpp dascz ritmecz fan on czeremônjat, un dascz Könïnkrijcz houdtj érâan dascz itd nogh lank zoû blaveh.